HERKES MANİPÜLATİF, HERKES NARSİST

Son zamanlarda insanların kişisel gelişime, psikolojiye ve felsefeye olan ilgisini dikkatle izliyorum. Açıkçası bu ilgiyi kıymetli de buluyorum. İnsan kendini anlamaya çalıştığında, ilişkilerini sorguladığında, hayatın içinde neden kırıldığını, neden öfkelendiğini ya da neden yalnız hissettiğini düşünmeye başladığında aslında önemli bir eşikten geçiyor. Fakat galiba çağımızın en büyük problemlerinden biri, bilgiyi derinlemesine öğrenmek yerine onu hızlıca tüketmeye çalışmamız. Bir kavramı gerçekten anlamadan, sadece kulağa güçlü geldiği için hayatın her yerine yapıştırıyoruz artık.

Son zamanlarda kiminle tanışsam ister arkadaşlık ister özel ilişki olsun, herkes bir başkasını manipülasyonla suçluyor. En küçük fikir ayrılığında, biri kendi isteğini açıkça söylediğinde ya da bir talebi reddettiğinde hemen aynı kelime ortaya atılıyor: “Manipüle ediyorsun.”

Oysa insanın kendi fikrini söylemesi manipülasyon değildir. Bir planı değiştirmek istemesi, hoşuna gitmeyen bir şeye “hayır” demesi ya da kendi sınırını çizmesi de manipülasyon değildir. Manipülasyon, karşısındaki insanı kendi isteğine çekebilmek için sistemli biçimde baskı kurmak, suçluluk yaratmak, gerçeği eğip bükmek ve karşı tarafın iradesini zayıflatmaya çalışmaktır. Bugün ise birçok insan, sadece istediği cevabı alamadığı için karşısındakini manipülatif ilan ediyor.

Belki de en trajik tarafı şu: Artık insanlara bir şey anlatmak da zorlaştı. Çünkü herkes her şeyi biliyor. Herkes farkındalığı yüksek biri olduğuna inanıyor. Herkes kendini “çok gelişmiş”, “çok bilinçli”, “çok haklı” görüyor. Ve nedense herkes mağdur. Herkes kandırılmış, herkes yaralanmış, herkes yanlış insanlara denk gelmiş. Fakat kimse dönüp kendine aynı dürüstlükle bakmıyor.

Bir başka moda kavram daha var mesela: narsizm. Günümüzde neredeyse herkes birbirine narsist diyor. Bir ilişkide bencilce davranan biri mi oldu? Narsist. Sizi anlamadı mı? Narsist. Kendi önceliklerini mi seçti? Yine narsist. Oysa narsistik kişilik bozukluğu dediğimiz şey, sosyal medyada birkaç video izleyerek ya da birkaç alıntı okuyarak teşhis konulabilecek kadar yüzeysel bir mesele değil. İnsanların ciddi psikolojik tanımlarını günlük tartışmaların içine rastgele yerleştirmeye başladık.

Sanıyorum bilgi çağının ironisi tam da burada başlıyor. Hayatımız boyunca hiç olmadığımız kadar çok bilgiye ulaşıyoruz ama aynı anda hiç olmadığımız kadar az düşünüyoruz. Kavramların içini boşaltıyor, anlamlarını tüketiyor ve onları yalnızca kendi haklılığımızı kanıtlamak için kullanıyoruz.

Oysa gerçek farkındalık, insanın önce kendine dürüst davranmasıyla başlıyor. Bir şeyin gerçek tanımını yapabilmekle. Kendi davranışlarımızı da aynı cesaretle sorgulayabilmekle. Çünkü artık öyle bir çağdayız ki herkes birbirinin karakter analizini yapıyor ama kimse aynaya uzun uzun bakmıyor. Herkes teşhis koyuyor, herkes çözümleme yapıyor, herkes karşısındakinin travmalarını çözüyor; fakat kimse kendi egosunun sesini kısmayı başaramıyor.

Çağımızın en büyük ironisi şu: İnsanlar “kendini bulma yolculuğuna” çıkıyor ama yol boyunca yalnızca suçlayacak yeni kelimeler öğreniyor. Manipülasyon, narsizm, toksiklik, ghosting… Herkesin dilinde büyük kavramlar var ama küçük bir empati yok. Belki de gerçekten sorun, insanların kötüleşmesi değil. Sorun, artık herkesin kendini kusursuz sanacak kadar çok şey okuması.

Bilgi insana derinlik katmadığında sadece kibir veriyor. Ve insan en tehlikeli cehalet biçimine, her şeyi bildiğini sandığı anda yakalanıyor.

YARIN HIDIRELLEZ

Eskiyi bünyesinde barındıran ahşap bir evde geçmişle yüzleşmek, zamanın hızla geçtiğini hatırlatır insana. Fondaki şarkıyı söyleyen her yüz gitmişse bu dünyadan, bıraktığı iz çalıyorsa, okunuyorsa, duruyorsa bir yerde ''yaşadım ben'' diyor bana. Ve ben tüm bunların farkındaysam evet yaşamak zorundayım.

''Bazen bir tel kopar, o anda bütün ahenk bozulur.'' öyle değil mi? Bir bütünün içinde önemli bir parça olmaksa yaşam, her şey birbirine bir zincirle bağlanmışsa eğer, bütün küskünlüklerimi çöpe atıyorum. Ahşap kokusu karışmış her yüze baktıkça siniyor, siniyor, siniyor…

''Efendim, 5 yaşında başladım bu işe, o zaman da dünyada sınırlar vardı ve ben sınırlardan hiç hoşlanmıyordum.'' diyor yanımdan geçen yaşlı kadın. Peşinden gitmekle gitmemek arasında bocalıyorum. Bir şeyler söyleyerek yoluna devam ediyor yavaş yavaş... Hiçbir yere yetişme telaşı olmaksızın. Saçındaki her beyaz tel, ona saygı duymamı sağlıyor. Gitmiyorum peşinden. Dolmuşun arka penceresinden yaşlı kadının uzaklaşmasını seyrediyorum. Söyledikleri kulaklarımda çınlıyor. Sesi yüreğime ulaştı bir kere. Nasıl unuturum? 5 yaşındayken hatırladığı dünya yerinde duruyor. Kendisi ölüme yürüyor.

Zaman geçiyor bizi, yutuyor. Sınırlar içinde düşünmek kalıyor bize. Dünyanın yaşı yanında, bizler sadece bir an'ız aslında. Buruş buruş olsa da o beden, o zaman da dünyada sınırlar vardı. Onurlu ölümler geliyor sonra aklıma. ''Yankısı kime kaldı?'' diyorum. Yarın Hıdırellez...Acaba kimin aklına gelecek diyorum. Kimler o günün Türkiye'si ile bugünü karşılaştıracak.

Sonra bilinçli ölümler geliyor aklıma. İçlerinden biri ''Yanlış olan hayat doğru yaşanır mı?'' demişti bana. O zaman sustuğum gibi şimdi de susuyorum bu soruya. İçim acıyor. Evet, hayat devam ediyor. Zaman bizi geçiyor. Yarın Hıdırellez... Herkes bir dilek tutacak ama yarın bir yıl daha geçmiş olacak.

05.05.06

Bakırköy, Çingene Cafe

EĞİTİM DE POLİTİKTİR

‘‘Eğitim politiktir. Hatta politikadan daha politiktir.'' Çünkü politikacılar bugünü yönetir, eğitim ise yarını kurar. Bir toplumun neyi normal sayacağını, neye ses çıkaracağını, neye sessiz kalacağını belirleyen yer en çok sınıfın içidir.

Bugün sınıfların içinde yaşananlara baktığımızda bu cümlenin ne kadar gerçek olduğunu daha net görüyoruz. Urfa’da, Maraş’ta yaşananlar münferit olaylar değil. Bunlar; sınıfın içine kadar sızmış bir şiddet dilinin, sınır tanımayan bir davranış biçiminin en uç noktaları. Bir anda ortaya çıkmış, açıklanamaz olaylar değiller. Aksine, uzun zamandır biriken, görmezden gelinen, normalleşen birçok şeyin sonucu. Çünkü şiddet bir anda ortaya çıkmaz. Önce dilde başlar. Sınıfta yükselen ses tonunda, en basit kurallara bile gösterilen tepkide, öğretmeni muhatap alırken kullanılan üslupta… Bir öğrencinin, hiç tereddüt etmeden öğretmeni şikâyetle tehdit edebilmesinde… Ya da bir velinin okula gelip masaya vura vura konuşmasında. Bunlar küçük kırılmalar gibi görünür. Ama aslında büyük bir dönüşümün işaretleridir.

Sınırların giderek belirsizleştiği, sorumluluğun sürekli başkasına atıldığı, öğretmenin ise bu denklemde yalnızlaştığı bir yapı oluşur. Çünkü sınıfın içinde karşılaştığımız dil, yalnızca okulun içinde üretilmiyor. Televizyonlarda, dizilerde sürekli yeniden üretilen o şiddet dili; bağırmanın güç, tehdit etmenin meşru bir ifade biçimi gibi sunulması… Ve bunun karşısında adalet duygusunu zedeleyen, sınır ihlallerine net bir karşılık vermeyen bir sistem… Bütün bunlar, öğrencinin ve velinin davranışını doğrudan şekillendiriyor. Ve bu yapı içinde öğretmenden beklenen şey çoğu zaman şudur: İdare etmek. Büyütmemek. Görmezden gelmek.

Birçok öğretmen arkadaşımın artık bu işi bırakmasının nedeni sadece ekonomik değil. Daha derin bir şey var: Anlam kaybı. Yaptığın işin özünden kopması. Kendini sürekli savunmak zorunda hissetmek. Yalnız kalmak. Benim için de süreç tam olarak böyle ilerledi. Bir günde olup biten tek bir olayla değil, zamanla biriken birçok şey… Sınıfta kurmaya çalıştığım ilişkiyle, benden beklenen rol arasındaki mesafe… Öğretmenlik yapmakla, bir düzeni sürdürmek arasında sıkışmak…Ne sürekli kontrol eden bir otorite olmak istedim ne de her şeyi görmezden gelen biri. Ama mevcut yapı, bu ikisinin dışında bir alan bırakmıyor. O alan daraldıkça, insanın nefes alacağı yer de daralıyor.

İnsan, ayak bileklerine bağlı zinciri ancak hareket etmeye çalıştığında fark eder. Ben o zinciri fark ettiğimde derin bir hayal kırıklığı yaşadım. Bu yüzden bugün bir okul binasının içinde değilim. Ama asıl kırılma burada değildi. Asıl kırılma, “okul” dediğim şeyle “eğitim” dediğim şeyin aynı olmadığını fark ettiğim anda oldu. Çünkü bir süre sonra şunu gördüm: Okul, eğitimin sadece bir biçimi. Ama eğitim, onun çok ötesinde bir şey.

Eğitim; iki insanın gerçekten konuşabildiği yerde başlıyor. Bir öğrencinin bir sorunun peşine düştüğü o anda, birlikte düşünmenin mümkün olduğu o kısa duraksamada, bazen hiçbir şey yapmadan geçirilen, “verimsiz” gibi görünen bir günde, bazen bir hayvana dokunduğunda, kendini yeniden hatırladığın bir anın içinde…

Eğitim, hayatın içinden taşan bir şey. Ama biz onu yıllardır dört duvarın içine sıkıştırıyoruz. Saatlere bölüyoruz. Ölçüyoruz. Not veriyoruz. Ve sonra da neden karşılığını bulmadığını anlamaya çalışıyoruz. Oysa belki de mesele, eğitimin kendisinde değil, onu hapsettiğimiz yerde.

Ben eğitimi bırakmadım. Sadece, eğitimin içine sığdırılmaya çalışıldığı dar alanın dışına çıktım. Çünkü bir şeyin içinde kalmak, ona ait olmak anlamına gelmeyebiliyor. Bir öğretmenin kendine, emeğine yabancılaşmasının verdiği hüznü yalnızca meslektaşları anlayabilir. Okul, bir karşılaşmadır. Ve o karşılaşma nerede mümkün oluyorsa, eğitim de tam olarak orada başlar.

Ve evet Mahmut Hoca haklıydı. ‘‘Okul dört duvarı olan yer değildir, okul her yerdir.’’

İSTANBUL AĞRISI

Bir şehrin insana gerçekten ağrı verebileceğine, yokluğunun bu kadar hissedilebileceğine tam olarak inanamıyordum. Ta ki o şehirden uzak kalana kadar. Attilâ İlhan’ın ‘‘İstanbul Ağrısı’’ şiiri bir gün ansızın çıktı karşıma. Tam da İstanbul’u düşündüğüm bir anda:

kanatları parça parça bu ağustos geceleri
yıldızlar kaynarken
şangır şungur ayaklarımın dibine dökülen
sen
eğer yine İstanbul'san
yine kan köpüklü cehennem sarmaşıkları büyüteceğim

pancak pancak şiirler tüküreceğim
demek yine ben
limandaki direkler ormanında bütün bandıralar ayaklanıyor
kapı önlerinde boyunlarını bükmüş tek tek kafiyeler
yahudi sokaklarını aydınlatan telaviv şarkıları
mavi asfaltlara çökmüş
diz bağlıyor
eğer sen yine İstanbul'san
kirli dudaklarını bulut bulut dudaklarıma uzatan
sirkeci garı'nda tren çığlıklarıyla bıçaklanıp
intihar dumanları içindeki haydarpaşa'dan
anadolu üstlerine bakıp bakıp
ağlayan
sen eğer yine İstanbul'san
aldanmıyorsam
yakaları karanfilli ibneler eğer beni aldatmıyorsa
kulaklarımdan kan fışkırıncaya kadar
yine senin emrindeyim
utanmasam
gözlerimi damla damla kadehime damlatarak
kendimi yani şu bildiğim attilâ ilhan'ı
zehirleyebilirim

sonbahar karanlıkları tuttu tutacak
tarlabaşı pansiyonlarında bekarlar buğulanıyor
imtihan çığlıkları yükseliyor üniversite'den
tophane iskelesi'nde diesel kamyonları sarhoş
direksiyonlarının koynuna girmiş bıçkın şoförler
uykusuz dalgalanıyor

ulan İstanbul sen misin
senin ellerin mi bu eller
ulan bu gemiler senin gemilerin mi
minarelerini kürdan gibi dişlerinin arasında
liman liman götüren
ulan bu mazot tüküren bu dövmeli gemiler senin mi
akşamlar yassıldıkça neden böyle devleşiyorlar
neden durmaksızın imdat kıvılcımları fışkırıyor
antenlerinden
neden
peki İstanbul ya ben
ya mısralarını dört renkli duvar afişleri gibi boy boy
gümrük duvarlarına yapıştıran yolcu abbas
ya benim kahrım
ya senin ağrın
ağır kabaralarınla uykularımı ezerek deliksiz yaşattığın
çaresiz zehirle kusan çılgın bir yılan gibi
burgu burgu içime boşalttığın
o senin ağrın
o senin

eğer sen yine İstanbul'san
yanılmıyorsam
koltuğumun altında eski bir kitap diye götürmek istediğim
sicilyalı balıkçılara marsilyalı dok işçilerine
satır satır okumak istediğim
sen
eğer yine İstanbul'san
eğer senin ağrınsa iğneli beşik gibi her tarafımda hissettiğim

ulan yine sen kazandın İstanbul
sen kazandın ben yenildim
kulaklarımdan kan fışkırıncaya kadar
yine emrindeyim
ölsem, yalnız kalsam, cüzdanım kaybolsa
parasız kalsam, tenhalarda kalsam, çarpılsam
hiçbir gün hiçbir postacı kapımı çalmasa
yanılmıyorsam
sen eğer yine İstanbul'san
senin ıslıklarınsa kulaklarıma saplanan bu ıslıklar
gözbebeklerimde gezegenler gibi dönen yalnızlığımdan
bir tekmede kapılarını kırıp çıktım demektir

ulan bunu sen de bilirsin İstanbul
kaç kere yazdım kim bilir
kaç kere kirpiklerimiz kasaturalara dönmüş diken diken
1949 eylül'ünde birader mirc ve ben
sokaklarında mohikanlar gibi ateş yaktık
sana taptık ulan
unuttun mu
sana taptık...

Şiirin o sert, sarsıcı tonunun içinde İstanbul daha çok insanı yaralayan, kendine bağlayan, ondan kaçmaya izin vermeyen bir güç gibi durur.

“ulan yine sen kazandın İstanbul
sen kazandın ben yenildim
kulaklarımdan kan fışkırıncaya kadar
yine emrindeyim”

Bu teslimiyet, aslında bir yenilgiden çok bir bağlılığı anlatır. İstanbul’un insana verdiği şey sadece acı değildir; o acının içinde bir canlılık, bir uyanıklık hâli vardır. Belki de bu yüzden, insan ondan uzak kaldığında eksildiğini hisseder.

Sekiz yıldır İstanbul’da yaşamıyorum. Fakat her gelişimde garip bir duygusallığa kapılıyorum. Bu şehir yorucu, kalabalık ve düzensiz olabilir ama aynı zamanda insanı sürekli uyaran, harekete geçiren ve ilham veren bir yapısı var.

Son gelişimde sıradan bir kafede oturup etrafı izlerken bunu çok net hissettim. Yan masadaki konuşmaların akışını dinlerken insanların işlerine, hayatlarına, geleceklerine dair kurdukları cümlelerin ne kadar canlı ve üretken olduğunu fark ettim. O an anladım ki bir şehir, sadece binalardan ya da sokaklardan oluşmuyor; aynı zamanda bir zihinsel atmosfer kuruyor. İnsan, farkında olmadan o atmosferin içine giriyor ve ona uyum sağlıyor.

Fakat bu gelişimi benim için asıl özel kılan şey, yıllardır tanıdığım insanlarla bir araya gelmekti. Uzun yıllara dayanan dostlukların başka bir dili var. Yeni tanıştığın insanlarla kuramadığın bir açıklık, bir doğallık, bir derinlik… Kendini anlatmana gerek kalmayan bir yer. Cümleye nereden başlayacağını düşünmediğin, yanlış anlaşılma ihtimalini hesaplamadığın, susmanın bile iletişim olduğu bir alan.

Yeni insanlarla aynı samimiyeti yakalayamamak bir eksiklik gibi görünse de aslında öyle değil. Bu, derinliğin zamanla kurulduğunu hatırlatan bir şey. Çünkü gerçek dostluk, bir anda oluşmuyor; birlikte geçirilen zamanın, paylaşılan deneyimlerin ve birbirine açılan alanların içinde yavaş yavaş yerleşiyor.

O masalarda geçen sohbetler benim için sıradan konuşmalar değildi. Birinin söylediği bir cümle, diğerinin zihninde yeni bir kapı açıyordu. Fikirler birbirine değdikçe çoğalıyor, genişliyor, derinleşiyordu. Bazen sadece dinleyerek bile insanın düşünme biçimi değişebiliyor. İstanbul’un asıl gücü de tam burada ortaya çıkıyor.

Sanatın bu şehirde bu kadar canlı olması tesadüf değil. Düşündüren, zorlayan, harekete geçiren bir yapısı var İstanbul’un. Sanatçısını besleyen, onu üretime iten bir dinamizm. İstanbul Modern’de geçirdiğim bir gün bunu çok net hissettiğim anlardan biriydi. Sergiler arasında dolaşırken zihinsel olarak yoruldum, mola verdim, sonra geri dönüp devam ettim. Günün sonunda fiziksel olarak yorgun ama zihinsel olarak doymuş hissediyordum.

Bu şehirde yürürken sadece bugünün içinde yürümüyoruz. Aynı zamanda bir hafızanın içinden geçiyoruz. Her köşe başında başka bir zamanın izi, başka bir hikâyenin kalıntısı var. Bu süreklilik hissi, insanın kendi hayatına da daha geniş bir yerden bakmasını sağlıyor. Bu his, şu soruları kendine sorduruyor: Neler yaşadım, neler öğrendim, daha neler yapmak ve öğrenmek istiyorum? Hayatımın hangi alanlarında güncelleme yapmaya ihtiyacım var? Seyirden memnun muyum?

Ve belki de bütün bunların içinde, şiirin o cümlesi tekrar anlamını buluyor:
İstanbul yine kazanıyor. İstanbul ağrısı can yakıcı değil insanın içine yerleşen, onu bırakmayan bir hâle dönüşüyor. Çünkü bu şehir, insanı sadece yaralayan değil o yaranın içinden kendine baktıran, kendini yeniden kurduran bir yer.

Ve İstanbul kazandığında sen, biraz daha sen oluyorsun.

EVLİLİK ÜZERİNE NOTLAR

Evlilik, çoğu insanın hayatında yalnızca bir dönemeç, bir merhale, toplumsal takvimde işaretlenen bir kutucuk olarak görünür. Doğulur, büyünür, okunur (belki okunmaz), âşık olunur (belki olunmaz), evlenilir… Hepimizin zihnine küçük yaşlardan itibaren yerleştirilen bu çizelge, hayatın doğal ve tartışmasız akışıymış gibi sunulur. Oysa evlilik dediğimiz şey, yalnızca iki insanın birlikte yaşama kararı değildir; aynı zamanda insanlık tarihinin, kültürün, inancın, ekonominin ve varoluşun kesişim noktasıdır.

Çoğu zaman tartışılmadan ve sorgulanmadan yaşanan bir kurumdur evlilik ama belki de tam da bu yüzden, en çok sorgulanması gerekenlerden biridir. Bugün evliliği romantik bir doruk anı gibi düşünmeye alışkınız; filmlerde, romanlarda, şarkılarda evlilik “aşkın nihai tamamlanışı” olarak anlatılır. Halbuki tarih bize bunun tam tersini söyler:

Evlilik, başlangıçta aşkın değil; mülkiyetin, soyun, güvenliğin ve toplumsal düzenin kurumu olarak ortaya çıkmış. Tarım devrimiyle birlikte yerleşik hayata geçen insan; toprağı, ürünü, hayvanı, evi, ailesi ve soyunu koruma ihtiyacı duymaya başlamış. Mirasın kime kalacağı, çocukların kime ait sayılacağı, ailelerin nasıl birleşeceği gibi sorunlar ortaya çıktığında ilişkiler yalnızca duygusal düzlemde bırakılamazdı. Bu yüzden evlilik, bir noktada sözleşmeye, kurala, ritüele ve yasaya dönüşmüş.Böylece iki insanın birlikteliği artık yalnızca iki insana ait olmayıp toplumun gözü önünde, toplum adına gerçekleşmesi gerekmiş. Düğün törenlerinin, şahitlerin, nikâhların, kayıtların ortaya çıkışı da bunun sonucudur.

Toplum, birlikteliği görünür kılarak onu meşru, izlenebilir ve kontrol edilebilir hâle getirdi. Bu nedenle evlilik, tarihin hiçbir döneminde yalnızca kişisel bir karardan ibaret olmadı. Hep kamusal bir niteliği, şahitlik ihtiyacı ve çoğu zaman da denetleyici bir ruhu vardı. Bugün hâlâ evliliğin üzerine sinmiş olan bu gölgeyi hissederiz.Toplum evlilikleri yalnızca izlemekle kalmaz; onlara hüküm verir, ölçer, değerlendirir, onaylar ya da reddeder.

Evlilik yalnızca bir birliktelik değil; ritüellerin, alışkanlıkların ve kalıpların alanıdır. Düğünler, kına geceleri, gelin alma törenleri, takı seremonileri, nikâh masaları… Her kuşak, önceki kuşaktan devraldığı ritüeli yeniden sahneler. Aynı müzikler, aynı sözler, aynı fotoğraf pozları. Oysa burada kaç kişi gerçekten kendine şu soruyu sorar: Bir davranışı herkes yaptığı için sürdürmek bizi kim yapıyor? Ritüelleri devam ettirmeyi bir “zenginlik” olarak görüyor muyuz yoksa düşünmemek için bir bahane mi?

Çoğu ritüel, anlamını yitirdikten çok sonra da yaşamaya devam eder. Çünkü ritüelin asıl işlevi, bireyi değil toplumu korumaktır. Ritüel bozulduğunda sarsılan şey, yalnızca bir davranış biçimi değil toplumun kendisini güven içinde hissetme hâlidir. Bu yüzden normların dışına çıkan kişi, yalnızca farklı değil, kimi zaman tehdit edici olarak algılanır. Çünkü “çoğunluğa uyma” duygusu, insanın varoluşsal en temel ihtiyaçlarından biri olan aidiyet duygusuna dayanır. Çoğunluğun yaptığı şeyi yapmak bizi gerçekten güçlü mü kılar, yoksa sadece yalnız kalmaktan mı kurtarır? Normların dışında kalmaktan neden korkarız? Belki de normun dışına çıkan, artık yalnızca bir birey değil; sorgulayan bir bilinç haline gelir ve toplum, sorgulayan bireyden her zaman çekinmiştir.

Toplumsal dilde aşk, çoğu zaman “tamamlanma” metaforuyla anlatılır: “Seninle tamamlandım.” “Seni bulunca hayatım anlam kazandı.” “Yarım kalmıştım, sen beni bütünledin.” Bu cümleler kulağa şiirsel gelebilir fakat fark etmeden bize eksiklik anlatıları yükler. Kendi başına var olamayan, kendi bütünlüğüne güvenmeyen bir benlik... Oysa iki insan, birbirini tamamlamak zorunda değildir, iki tamlığın yan yana yürüyüşü de mümkündür. Bir psikiyatristin söylediği şu cümle doğru olabilir mi? ‘‘Aşk, bir görme kusurudur.’’ Eğer aşk; aklı tamamen devre dışı bırakan, kişiye basit gerçekleri bile görmezden getiren bir sarhoşluk ise o zaman böyle bir aşkın kutsallığından bahsetmek ne kadar anlamlı?

Belki asıl soru şudur: Birine aklı başında âşık olmak mümkün müdür? Belki gençlikte yaşanan aşklar daha çok yanılsama, daha çok fantezi, daha çok körlük içerir. Yaş ilerledikçe, hayata ve insana dair gözümüz genişledikçe, aşk da daha ayakları yere basan bir ruha kavuşur. Belki “aklı başında aşk” tam da budur: Körlükle değil, görerek sevmek.

“Evlilik aşkı öldürüyor” klişesini hepimiz duymuşuzdur. Belki de evliliğin öldürdüğü aşk değil aşk zannettiğimiz yanılsamadır. İnsan zihninin bir yanılsaması vardır: Ulaşılmaz olana büyü, sahip olduğuna sıradanlık atfetmek. Mesafe romantiktir, yakınlık sıradan. Oysa sorun, sahip olduğumuzun sıradanlaşması değil bizim sıradan olanla ilişkimizi kaybetmemizdir. Birlikte yaşamak, aynı eve, aynı masaya, aynı akşamlara alışmak, çoğu insanda görme duygusunu köreltir. Aynı çiçeği her gün gördüğü için artık bakmamaya başlar. Ama belki de asıl beceri tam burada başlar: Her gün aynı görünen şeye yeniden bakabilmek. Sıradan olanın içindeki zenginliği fark edebilmek. Gündeliği yeniden mucizeye dönüştürebilmek. Eğer bunu yapabiliyorsak, bu yalnızca ilişkiyi değil hayatın kendisini zenginleştirir.

Birçok ilişkide birlikte kalmanın bedeli, kişinin kendinden vazgeçmesidir. Susulan cümleler, yutulan duygular, ertelenen hayaller… İlişkiyi korumak uğruna küçülür insan. Bir noktadan sonra sevgi, güvene değil; yorgunluğa dönüşür. Oysa sevgi, insanın alanını daraltan değil; genişleten bir şey olmalı. Bütün çatışmalar, eğer yüzleşmeye cesaret edebilirsek büyüme alanına dönüşebilir.Kendi bencilliklerimizi, öfkemizi, korkularımızı fark etmek ve onlarla çalışmak. İşte belki de gerçek ilişki emeği tam burada başlar.

Toplumda yalnızca başlangıçlar kutlanır: nişanlar, düğünler, yıl dönümleri…Ama bitişler çoğu zaman utançla, sessizlikle, saklanarak yaşanır. Oysa bir ilişkinin bitişi, her zaman bir mağlubiyet değildir. Bazen iki insan birlikte kalamayacağını fark eder ve bu fark ediş, cesaret gerektirir. Benim için boşanmayı saygıyla, olgunlukla tamamlamak; düşmanlık üretmeden vedalaşmak önemliydi. Bir başkasının bunu “tuhaf” bulması, aslında toplumun bitişlere yüklediği korkuyla ilgilidir. Bizde ayrılık neredeyse yasak bir kelimedir. Konuşulmaz, paylaşılmaz, görünür kılınmaz. Oysa her bitiş, başka bir başlangıcın kapısını aralar. Başlangıcı kutsayan kültürün, bitişi onurlandırmayı öğrenmesi gerekiyor.

Sosyal medyamda boşandığım kişinin doğum gününü çok içten bir şekilde kutladığım bir gün olmuştu. Dışarıdan bakıldığında farklı yorumlarla karşılaşmıştım. Garip bulanlar olmuştu. Zira toplumun ilişki biçimlerine yüklediği anlamları altüst eden bir eylemdir bu. Çünkü orada yalnızca bir kutlama değil, duygusal olgunluğun iddiası vardır: “Biz bir dönemin içinden geçtik ve bu hikâyeyi düşmanlıkla değil, saygıyla kapattık.” Fakat işte tam da bu noktada, toplumun refleksi devreye girer. Çünkü bizden beklenen şey “senaryoya uymaktır.” Ayrılık eşittir kopuş, kopuş eşittir mesafe, mesafe eşittir yok sayma… Bu senaryonun dışına çıktığımızda insanlar yalnızca şaşırmaz, rahatsız olurlar. Çünkü bu tutum, onlara kendi bitmemiş hikâyelerini, kendi öfkelerini, kendi kapanmamış hesaplarını hatırlatır.

Bir arkadaşım boşanma sonrası bir düğün tertip ederek haberlere konu olmuştu. Bana da bu eylemi çok ilham vermişti. Takı yerine de kitap kabul etmişlerdi. Düğün sonrası verdiği röportajda bu olayın haber değeri taşımasına üzüldüğünü söylemişti. İki insanın hayatına dair bir farkındalık pratiğinin “olağanüstü olay” gibi sunulmasıdır bu olay. “Barışarak ayrılmak” haber oluyorsa asıl sorun ayrılığın kendisi değil çatışmayı normalleştiren zihniyetin ta kendisidir. Toplumun alkışladığı şey çoğu zaman olgunluk değil, alışılmış kalıpları teyit eden dramaturjidir.

Bu bağlamda evlilik, aşk, ritüeller ve normlar üzerine düşünmek yalnızca bireysel bir mesele değil aynı zamanda kültürel bir yüzleşme alanıdır. Çünkü aşkı öldüren şey evlilik değil; alışkanlığın düşünmeyi iptal eden konforudur. Aynı şekilde aşkı canlı tutan şey de olağanüstü deneyimler değil; gündeliğin içindeki kalbi fark edebilme yeteneğidir. Bir çiçeğin saksıda her gün aynı yerde durmasına rağmen büyümeye devam etmesi gibi; aşk da ancak emek, dikkat ve merakla büyür. Yakınlık, teması sıradanlaştırmaz; bilakis derinleştirir. Eğer ona bakmayı başarabilirsek. O yüzden belki de soru şudur: Aşkı gerçekten istiyor muyuz, yoksa yalnızca onun imgesini mi seviyoruz?

Ve evliliğin en kritik sorularından biri: Çocuk neden yapılır? Toplum için çocuk, yalnızca sevginin değil; soyun, kültürün, kimliğin, statünün devamıdır. Bu yüzden birçok evlilikte çocuk, bir “tercih” olmaktan ziyade zorunlu bir aşama gibi sunulur. Ama şu sorunun cesaretle sorulması gerekir: Çocuğu gerçekten çocuk istediğimiz için mi yapıyoruz, yoksa ilişkiye yüklediğimiz bir anlamı onarmak için mi? Bazı ilişkilerde çocuk, sönmekte olan bir bağın kurtarıcısı gibi düşünülür. “Belki çocuk olunca düzeliriz.” umudu… Oysa çocuk, çözülememiş bir ilişkinin ortasında büyüdüğünde yalnızca tanık olmaz, o yaranın bir parçası haline gelir. Bir çocuk, bir boşluğu doldurmak için değil; iki insan birlikte büyümeye hazır olduğu için dünyaya gelmelidir.

Şu sorular her evliliğin arka planında görünmez bir biçimde dolaşır: Biz gerçekten kendi hayatımızı mı yaşıyoruz? Yoksa bizden bekleneni mi? Evlilik, çocuk, ritüel, norm, tören… Hepsi, sorgulanmadan yaşandığında hayata değil, role dönüşür. Bence asıl mesele, “doğru yolu bulmak” değil; kendi yolunun sorumluluğunu almak. Kimi zaman bu yol birlikte yürümeyi gerektirir,
kimi zaman saygıyla vedalaşmayı… Ama her durumda insanın kendi iç sesini susturmadan, kendi varlığını feda etmeden yaşayabilmesi gerekir.

Bu yüzden evlilik, en sade hâliyle sanki şunu sordurmalı insana: Yan yana yürürken ayrı ayrı büyüyebiliyor muyuz?

İLİŞKİLERİN ÜÇ YÜZÜ

İnsanın kendini görmesi, tanıması, anlaması çoğu zaman kendi kendine mümkün değildir. Kendimizi iyi tanıdığımızı zannetsek bile bazı odalarımız karanlık kalır, dışarıdan biri gelmeden o oda aydınlanmaz. Bir başka insanın varlığı, bizim göremediğimiz yönlerimize ayna olur; kimi zaman büyüten, kimi zaman sarsan, kimi zaman da iyileştiren bir aynadır bu.
Aslında ilişkiler dediğimiz şey, yalnızlığı bölüşmekten çok daha fazlasıdır: Kendimize tutamadığımız bir ışığın başkasının elinden bize geri verilmesidir.

İnsan, başka birinin varlığıyla genişler. Çünkü kim olduğumuzu, neye tepki verdiğimizi, nerede incindiğimizi, neden savunmaya geçtiğimizi, neyi görmezden geldiğimizi çoğu zaman ilişkilerin içinde fark ederiz. Biri bize yaklaştığında tetiklenen korkular, arzular, öfke, çekilme ihtiyacı, sarılma isteği, kaçış eğilimi… kendiliğimizin en çıplak yerlerini açığa çıkarır. İşte bu nedenle, ilişkiler insanın iç yolculuğunun en kuvvetli rehberleridir.

Bunu söylemek kolaydır. Ancak yaşamak sabır, cesaret ve içimizdeki eski kayıtların yeniden düzenlenmesini ister. Çünkü her ilişki sadece iki insanın buluşması değildir; aynı zamanda iki çocukluğun, iki geçmişin, iki travmanın, iki hayal kırıklığının, iki beklentinin, iki iç dünyanın karşılaşmasıdır. Ve gerçek bir ilişki üç aşamayı tadar:

İlişkilerin ilk aşaması, çoğu insanın hafızasında parlayan bir ışık gibidir. Bir dokunuşun, bir bakışın, bir kelimenin bile dünyayı olduğundan daha güzel gösterdiği o dönem… Ama aslında bu aşamanın büyüsü sadece iki insanın birbirini beğenmesinden değil içimizdeki bazı derin mekanizmaların çalışmasından gelir. Yeni bir ilişkiye başladığımızda kendi içimizde uzun zamandır unutulmuş bir kapı aralanır. O kapıdan içeri sıcaklık, ilgi, heyecan ve olasılıklar dolar. Karşımızdaki kişinin kim olduğunu değil onun bize hissettirdiği ihtimali severiz ilk etapta. Kişiden çok “içimizde canlanan versiyonu”dur âşık olduğumuz. Bu nedenle ilk aşama, çoğu zaman iki insanın değil iki hayalin buluşmasıdır. Bu dönemde herkes en iyi hâlini gösterir çünkü hepimizin içinde “sevilme arzusu” vardır. Ve bu arzu; bizi olduğumuzdan daha yumuşak, daha sabırlı, daha anlayışlı biri yapar. Sabırlı olduğumuz için değil kaybetmekten korktuğumuz için değil o anda her şey o kadar güzeldir ki gerçek sınavların henüz başlamadığını bilmeyiz. İdealize etmek doğaldır. İyi tarafından görmek doğaldır. Eksikleri yokmuş gibi hissetmek doğaldır. Çünkü duygusal bağın ilk tomurcuğu filizlenirken beyin kimyamız da değişir: Daha çok gülümseriz, daha çok özleriz, daha çok merak ederiz. Her şeyin sorunsuz akması, ilişkinin sağlıklı olduğunun değil iki tarafın da henüz kendi gölgelerini göstermediğinin işaretidir. İlk aşamanın tehlikesi de burada saklıdır: Bu aşamada “uyum” zannettiğimiz şey çoğu zaman birbirimizi henüz tanımıyor oluşumuzdur. Fakat bu aşama kötü değildir, aksine gereklidir. Çünkü ilişkilerde insanın kendini açabilmesi, ancak böyle güvenli ve sıcak bir zeminle başlar. Bu aşama bir davet gibidir: “Hazır mısın? Asıl yolculuk şimdi başlıyor.”

Ve sonra ilişki, ikinci aşamaya girer. Bu aşama çoğu ilişkinin dağıldığı, en çok korkulan ama en öğretici olan yerdir. Artık karşımızdaki kişinin kusurlarını görmeye başlarız. Ama sadece onun kusurlarını değil kendi yaralarımızı, tahammülsüzlüklerimizi, incinmiş geçmişimizi de görürüz. Çünkü derinliği olan ilişkiler, yüzeyde yüzmeye alışmış insanların kaldıramayacağı kadar yoğun bir ayna tutar insana. Bu aşamada en ufak meseleler bile tartışma sebebi olabilir. Bir mesajın geç gelmesi, yanlış anlaşılan bir cümle, geçmişten gelen tetiklenmeler… Daha önce “sorun değil” dediğimiz şeylere karşı sabrımız tükenebilir. Ve işte tam burada çoğu ilişki biter. Çünkü kişi, kendine bakmaya hazır değildir. Oysa konu çoğu zaman ilişki değil kendi içimizdir. Derin bir ilişkiyi yüzeyde kalmaya alışmış bir zihinle yönetemeyiz. Derin ilişki; sorgulatır, yansıtır, sarsar, rahatsız eder, zorlar… Ama aynı zamanda dönüştürür. Bu tür bağlar bizi, kendimize hiç bakmadığımız yerlerden bakmaya zorlar. Çocukluk yaralarımıza, tetiklenen korkularımıza, büyüteç altında ortaya çıkan savunma mekanizmalarımıza ışık tutar. Sıradan ilişkide bastırıp geçebileceğimiz duygular, derin ilişkide saklanacak yer bulamaz.

Örneğin empati yönümüz eksikse bu eksik hiç olmadığı kadar görünür olur. Karşımızdaki kişi duygularının görülmediğini hissettiğinde sevgi tek başına yetmez. Çünkü empati yoksa ilişki, yalnız hissedilen bir yere dönüşür. Ya da saldırıya uğramış gibi hissettiğimiz eleştiriler… Belki de tüm hayatımız boyunca eleştiri duyduğumuzda savunmaya geçen bir iç sesimiz vardır. Belki bunun nedeni çocukken duyduğumuz sert bir söz, belki ebeveynlerimizin bize yaklaşma biçimi… İkinci aşama tam da bu yüzden zordur: geçmişimiz öne çıkar.

Bazen bir tartışma sırasında, ağırlığını sonradan fark ettiğimiz cümleler havada dolaşır. Belki öfkeyle söylenmiştir, belki sabırsızlıktan, belki de karşımızdaki kişinin duygularla başa çıkamamasından. Ama duyan kişi için o cümle, sadece sözcük değildir. O anda içimizde eski bir yara açılır; çocukluğumuzdaki terk edilme korkusu, bir anda bırakılacağımıza dair eski kayıtlar, değersizlik hissi hepsi aynı anda ayağa kalkar. Bu yüzden kırgınlığımız çoğu zaman cümlenin kendisine değil geçmişten getirdiğimiz yankısınadır.

Bazen karşımızdaki kişinin tahammülsüzlüğüyle karşılaşırız: bir anda sertleşen ses tonu, yüzündeki küçücük bir ifade, sabırsız bir el hareketi… Ve bizim içimizde beklenmedik bir kırılma olur.Bu kırılmanın büyüklüğü çoğu zaman bugünle ilgili değildir. Daha önce duyduğumuz tüm sabırsızlıkların gölgesi birikir içimizde. İlişkiler bizi işte tam burada eğitir: Bu tepki gerçekten bu an’a mı ait yoksa geçmişten taşıdığım bir iz mi?

Kıskançlık ortaya çıktığında çoğu kişi sadece kıskançlığın kendisine odaklanır. Oysa kıskançlık genellikle görünmeyen bir duygunun maskesidir: kaybetme korkusu. Bu duygu açığa çıktığında tartışmalar büyüyebilir. Karşımızdaki kişinin güvensizliği ya da bizim sınırlarımızı koruma isteğimiz çatışabilir. Derin ilişki, kıskançlığı bile dönüştürür aslında. Çünkü kıskançlıkta bile bir ihtiyaç saklıdır: Beni sevdiğini duymak istiyorum.

Bir de kırıcı şakalar vardır. Gülerek söylenir ama içimize ince bir sızı gibi işler. Belki karşımızdaki kişi “şaka yaptım” diyordur ama biz o şakayla küçümsendiğimizi, hafife alındığımızı ya da değersiz hissettirildiğimizi duyarız. Şakanın tonu bile geçmişimizde duyduğumuz bazı cümleleri canlandırabilir. İşte o an ilişki bir ayna olur: Neden bu kadar incindim? Bu incinmenin kökü nerede?

Bazı eleştiriler gerçekten haklıdır ve gelişim çağrısıdır. Bazıları ise karşı tarafın kendi gölgesidir. Ayırt etmek için iki tarafın da masaya dürüstçe oturması gerekir. Bu, incitici ama aynı zamanda özgürleştirici bir süreçtir. En zoru, kendimizin kusurlu olabileceğini kabul etmektir. Hep haklı olamayız. Her şeyi biz daha iyi bilemeyiz. Kontrol ettiğimizi sandığımız alanlar aslında çoğu zaman korkularımızın ürünüdür. Farkında olmadan otomatik pilotta sergilediğimiz davranışlarımızı fark etmek ise bizi güçsüz kılmaz. Tam tersine şefkatle baktığımız her yanımız bizi daha güçlü, daha olgun, daha bütün bir insana dönüştürür. İkinci aşama, ilişkilerde gerçek dönüşümün başladığı kapıdır. Bu kapıyı geçip kendi devrimini gerçekleştirebilenler için yol üçüncü aşamaya açılır.

Üçüncü aşama, ilişkilerin “olgunlaşma” alanıdır. Çoğu insanın arayıp bulamadığı, bazılarının ise bulduğunda tutmayı bilmediği bir aşama. Bu aşama daha çok bir ruh hâlidir, “biz” olma hali… İki insanın artık birbirini düzeltmeye çalışmadığı, birbirinden kaçmadığı, birbirine saldırmadığı bir yer. Ama buraya gelmek için önce ikinci aşamanın dar sokaklarından, karanlık duvarlarından, aynalarından geçmek gerekir. Bu yüzden üçüncü aşama bir ödül gibidir; bir emek, bir farkındalık ve iki insanın da kendi çocukluğuyla barışabilme cesaretinin sonucudur. Bu aşamada ilişki artık bir savaş alanı değildir. İki taraf da bilir ki: Kavgayı kazanmak, ilişkiyi kaybettirir. Bu nedenle iletişim şekli değişir. Bağırmak yerine nefes alınır. Kaçmak yerine kalınır. Susmak yerine anlatılır. Suçlamak yerine “ben böyle hissettim” denir. İncitmek yerine özen gösterilir. Üçüncü aşamanın en belirgin özelliği, iki insanın artık birbirinin zayıf yanlarını, tetikleyen noktalarını, hassas taraflarını bilmesi ama bunları silah olarak değil emanet olarak taşımasıdır. Çünkü sevgi burada sadece bir duygu değildir; bir yetişkinlik hâlidir. Bu aşamada savunma mekanizmaları gevşer. Kırılganlık artık tehdit değil yakınlık sebebidir. Karşımızdaki kişinin niyeti bize saldırı gibi gelmez. Bağ kurmak bir seçim, bir sorumluluk hâline gelir. Güven, sözlerden çok davranışlarla inşa edilir. Tartışmalar kopuşa değil yakınlaşmaya hizmet eder. Üçüncü aşama en gerçek, en insani, en yetişkin aşamadır. Çünkü burada aşkla birlikte şefkat vardır, tutku ile birlikte saygı, özgürlük ile birlikte bağlılık, bireysellik ile birlikte ortaklık vardır. Ve burada iki taraf da bilir: Birlikte olmak, iki kusursuz insanın buluşması değildir. Birbirinin kusuruyla da sevmeyi öğrenmiş iki insanın yol arkadaşlığıdır.

Peki üçüncü aşama mümkün müdür? Herkes bu aşamayı arzular ama kimse hazır doğmaz üçüncü aşamaya. Oraya yürünür. Oraya tökezleyerek, konuşarak, ağlayarak, bazen kırılarak ama en çok da kabullenerek varılır.

Ve belki de bu yüzden yıllar önce sorulan o soru ve cevap hâlâ geçerlidir:

Sevgi neydi? Sevgi elbette emekti.

AHLAKIN ANATOMİSİ

Ahlak… Üzerine sıkça konuştuğumuz ama konuşurken bile tam olarak nereye koyacağımızı bilemediğimiz bir kavram. Çoğu zaman ahlakı büyük laflarla tanımlarız: adalet, doğruluk, erdem… Oysa gündelik hayatın içine baktığımızda ahlakın anlatıldığından çok daha karmaşık, çok daha kırılgan bir yerde durduğunu görürüz. Belki de ahlak, yalnızca başkalarının davranışlarını yargılarken hatırladığımız ama kendi çıkarlarımız söz konusu olduğunda esneyen bir ilke haline gelir. Bizi gerçek anlamda sınayan şey, başkalarının yaptıkları değil kendi dürüstlük sınırlarımızla karşı karşıya kaldığımız anlardır.

İnsan, kendini en çok kıstırdığı yerde tanır. Bir tarafımız doğru olanı bilir, diğer tarafımız işimize geleni yapmak ister. İçimizde iki ses konuşur ve çoğu zaman daha sessiz olanı duymamak kolaydır. Bir yanlış yaptığımızda vicdanın ilk tepkisi hafif bir rahatsızlıktır sonra zihin devreye girer ve her şeyi mantığa uygun hâle getirene kadar bizi ikna etmeye çalışır. Kendimizi avutacak bir bahane buluruz. Oysa çoğu zaman bizi zorlayan koşullar değil konforumuzdur. Ahlak; tam da burada, kimsenin görmediği, kimsenin bilmeyeceği o küçük anlarda ortaya çıkar. Çünkü insanı ahlaklı yapan, büyük sözler değil kimse izlemiyorken yaptığı tercihlerdir.

İnsan, farklı ortamlarda farklı yüzler gösterebilir. Evinde başka biri, iş yerinde başka, kalabalık bir grup içinde bambaşka biri olabilir. Hangi hâlinin gerçek olduğu çoğu zaman belirsizdir. Belki hepsi birden gerçek, belki de hiçbiri tam anlamıyla değil. İnsan; kabul görmek istediği yerde başka davranır, güçlenmek istediği yerde başka, görünmez olmak istediğinde bambaşka… Bu da bize şunu gösterir: Ahlak yalnızca neyi doğru bulduğumuzla ilgili değil kendimizi güvende hissettiğimiz ortamla da ilgilidir. Çoğu insanın ahlakı, içinde bulunduğu ortama göre şekil değiştirir. Bu değişim, insanın iç tutarlılığını aşındırır. Bir noktadan sonra kişi, kendine bile hangi hâlinin sahici olduğunu söyleyemez hâle gelir.

Günlük hayatın basit anları bile ahlakın ne kadar kaygan bir zemin olduğunu gösterir. Bir arkadaşın hatasını yüzüne değil de başkalarına anlatmak. Kırıldığını söylemek yerine sessizleşip sonra kırgınlığın yükünü karşı tarafa yüklemek. Trafikte, markette, sırada hakkı olanı görmezden gelmek. Birinin başarısına sevinemediğini bilmek ama bunu “hak ettiği eleştiri” süsüyle saklamak. Başkasının başarısını içtenlikle tebrik edememek. Birinin yokluğunda söylediğini varlığında söyleyememek. Bunlar belki kötü niyetten değil ama dürüstlükle aramıza mesafe koyan küçük ama etkili yarıklardır. Ahlak, tam da bu yarıklardan sızan şeydir; büyük bir ilke değil küçük anların toplamıdır.

Aile içinde de ahlakın kırılgan yüzü kendini gösterir. Çocuklara nezaketten, dürüstlükten, çalışkanlıktan, ahlaklı olmaktan söz ederiz; onları küçük yaşta bu değerlerle yetiştirmeye çalışırız. Ama çoğu zaman kendi eylemlerimiz, öğrettiklerimizle tutarsızdır. Örneğin çocuk yanımızdayken bir telefon görüşmesi yaparız ve o anda başka bir yetişkin hakkında olumsuz hatta küçümseyici sözler sarf ederiz. Kitap okumayız ama çocuğumuza kitap okumanın öneminden bahsederiz. Çocuklarımızın “doğru olanı” öğrenmesini isteriz. Ama sözlerimizle davranışlarımız örtüşmez. İşte bu tutarsızlıklar; çocukların gözünde ahlakın yalnızca bir öğüt olduğunu gösterir, uygulamada ise görünmez çatlaklar vardır. Çocuklar en küçük ayrıntıyı fark eder ve içselleştirir. Ahlak, bu durumda sadece öğretilen bir kavram değil tutarlı yaşadığımızda örnek olabilen bir yaşam biçimidir.

İlişkiler de ahlakın görünmez sınavlarından biridir. Bazen başkalarının ilişkilerini değerlendirirken çok net kurallar koyarız: “Aldatma yanlıştır, dürüstlük şarttır.” Ama kendi hayatımızın konusu olduğunda aynı eylemleri bambaşka bir mercekten görürüz. Örneğin bir arkadaşımızın eşini aldattığını duyduğumuzda onu kınamak kolaydır hatta ahlaki olarak yargılarız. Ama kendimiz benzer bir durumda olduğumuzda sessizce durumu savunur, gerekçeler üretir ve vicdanımızı rahatlatacak yollar buluruz. Bu, ahlakın çoğu zaman sadece gözlemci konumdayken işlediğini gösterir; özne olduğumuzda ise tutarlılığımız sarsılır. İnsan, ilişkiler söz konusu olduğunda kendi çıkarları, duyguları ve konforu ile ahlak arasında sıkışır ve çoğu zaman kolay olanı seçer.

İş hayatı da ahlakın en çok sınandığı alanlardan biridir. İnsanların birbirlerinin arkasından çevirdiği dolaplar, ikiyüzlülükler, gücü elinde bulunduranların karşısında gösterilen aşırı yumuşaklık ve bunun ardından başkalarına karşı sergilenen keskinlik… Tüm bu çelişkiler insanın ruhunu kirletir. İçimizdeki en temel taraf, her ikiyüzlülükle karşılaştığında biraz daha solar. Bazı insanlar zamanla öyle saydamlaşır ki ne renkleri kalır ne de gözleri görünür. Oysa iş hayatında kazandığımız para emeğimizin karşılığıdır, kimse bize durduk yere para vermez. Bu kadar eğilip bükülmek, gücün karşısında küçülmek, insanın kendi emeğine duyduğu saygıyı da yok eder. Ahlak işte tam burada devreye girer: Kendine saygı duyduğun kadar başkalarına da dürüst davranmak.

Tüketim alışkanlıkları da ahlakın görünmez sınavlarını sunar. Hayvansever olduğumuzu söyleriz; kedilerin başını okşar, köpeklere mama verir, sosyal medyada duyarlılık gösterisi yapan paylaşımlar yaparız. Fakat evimize giren bir sineği öldürmekten çekinmeyiz. Ya da marketten aldığımız ürünlerin soframıza gelene kadar geçtiği süreci merak etmeyiz. Bir tavuğun A4 kâğıdı kadar bir alanda, hiç uyutulmadan sürekli yumurtlamaya zorlandığı bir sistem içinde üretilmiş yumurtasını yerken hiç merak etmeyiz o yumurtanın yolculuğunu. Aynı gün bir kedinin başını okşayıp sosyal medyada “hayvan sevgisi” üzerine paylaşım yaparız. Tutarsızlıklarımızı özenle saklarız. Eylemlerimizi otomatik pilota almış bir halde yaşarken düşünme becerimizin bazı kapıları hiç açılmaz. Sorgulamayız, merak etmeyiz, kendimizi masaya asla yatırmayız.

Peki insan neden düşünmez? Neden eylemlerini sorgulamaz? Belki zaman bulamaz, belki günün yoğunluğu içinde kayboluruz. Belki de durup kendimize bakmak, kendi davranışlarımızla yüzleşmek konforlu değildir, rahatsız edici olduğu için bunu erteleriz. Oysa hayat yalnızca geçip giden anlardan ibaret değildir; her bir gün, kendi seçimlerimizle ve eylemlerimizle şekillenir. Otomatik pilot, kolay olanı seçmek ve konforu korumak için devreye girer; küçük seçimler gözden kaçabilir, tutarsızlıklar birikir.

İşte tam bu noktada durmak, yalnız kalmak, geçirdiğimiz günü, ayı, yılı gözden geçirmek önem kazanır. İnsan kendini geliştirmeye açık olduğunda eksik olduğunu kabul edip yaşam yolculuğunun temel amacını “her geçen gün daha iyi bir insan olmak” olarak belirlediğinde durup düşünme ve sorgulama becerisi kendiliğinden gelişir. Bu, bir tür bilinçli farkındalık pratiğidir: “Daha iyi bir insan olmak için bugün ne yapabilirim?” sorusunu kendimize sormak. Belki de herkes bu soruyu sorsa dünya daha iyi bir yer hâline gelir. Bu soruyu sormaktan vazgeçtiğimiz her gün, dünya biraz daha aynı kalıyor.

Zeki Demirkubuz’un bir söyleşisinde söylediği bir söz var: “Özgürlük, sorumluluk ister.” Onun bahsettiği özgürlük, her istediğini yapabilmenin özgürlüğü değildir. Tam aksine, savunduğun değerleri her koşulda ve her bedeli göze alarak savunabilmenin zorluğudur. Bu noktada Ulus Baker’in vurguladığı bir fikir çok anlamlıdır: Ona göre ahlakiliğin ön koşulu özgürlüktür. Yani bir kişi önceden belirlenmiş kurallara uymak için bir tavır sergiliyorsa aslında ahlaki bir varlık olmuyor; gerçek ahlak, kendi özgürlüğüyle seçilen eylemlerden doğuyor. Özgürlük; konforunu, ilişkilerini, güvende kalma isteğini riske atmayı gerektirir. İşte bu yüzden ahlak, değerlerini yalnızca kendine yaradığı zaman değil, işine gelmediği zaman da savunabilmektir. İnsan belki de ancak bu cesareti gösterdiğinde gerçek anlamda özgürleşir.

Bazen düşünüyorum: Ahlak gerçekten vicdanla mı ilgilidir yoksa toplumun bize öğrettiği bir davranış kalıbı mıdır? “Ayıp” dediğimiz şeyle “yanlış” dediğimiz şey çoğu zaman aynı değildir. Ayıp, toplumun gözüyle bakmaktır; yanlış, kendimize dönüp bakmaktır. Ayıplar kültürden kültüre değişir ama vicdanın kılcal sızısı dünyanın her yerinde aynıdır. Birine haksızlık ettiğini bilmenin yarattığı o küçük rahatsızlık, evrensel bir dildir. Biz o dili duymamak için kendimize çeşitli sesler uydururuz ama o ses; ne kadar bastırırsak bastıralım, arka planda çalmaya devam eder.

Belki de mesele şudur: Ahlak, bizim kim olduğumuzu değil kim olmak istediğimizi gösterir. Görünmekle olmak arasındaki farkı çoğu zaman unuturuz. Ahlaklı görünmek çabasızdır; ahlaklı davranmak ise bedel ister. Bu bedel bazen yalnız kalmak, bazen hakkı teslim etmek, bazen gururunu kenara koymak, bazen de konforundan vazgeçmektir. İşte bu yüzden, değerlerini yalnızca işine geldiğinde değil her koşulda bükmeden savunan herkes gerçek anlamda ahlaki bir duruş sergiler.

Ahlak üzerine bu kadar konuşuyoruz ama belki de en temel hakikati ıskalıyoruz: Ahlak çoğu zaman toplumsal bir dekor. İnsanlar dekoru özenle kurar; sözleri, tepkileri, duruşları bu dekorun kusursuz görünmesi için biçimlenir. Fakat sahnenin arkasına geçtiğimizde bütün o büyük sözlerin ağırlığı bir anda yok olur. Geriye, herkesin kendine sakladığı aynı çıplaklık kalır: korkular, eksikler, arzular, tutarsızlıklar…

Bu yüzden ahlak, yücelttikçe büyüyen bir kavram değildir; yaklaşınca, dokununca, yüzleşince sadeleşen bir gerçektir. Ne kadar süslersen o kadar uzaklaşır, ne kadar soyarsan o kadar görünür olur.

ARKADAŞLIK ÜZERİNE İTİRAF

Bir arkadaşlığı tanımlamak istediğimde aklıma ilk gelen şey; birbirini büyüten, birbirinin iyi hâlini gerçekten isteyen iki insanın ilişkisi oluyor. Arkadaş; sen iyi olduğunda kalpten buna sevinebilendir, başarını kendi başarısızlığının gölgesine çekmeyen, mutluluğunu kendi iç çatışmalarına malzeme etmeyen kişidir. Çünkü arkadaşlık, iki insanın birbirine alan açma biçimidir aslında. Yan yana durduğunuzda kendinizi daha ağır değil, daha hafif hissedersiniz; daha küçük değil, daha geniş hissedersiniz. Konuşmalarınızdan sonra üzerinizde karanlık bir bulut değil, ferahlık kalır. İşte bu yüzden arkadaşlık hem çok basit hem de çok hassas bir bağdır. Basittir çünkü iyi gelmek üzerine kuruludur. Hassastır çünkü iyi gelmeyen hiçbir şey uzun süre saklanamaz.

Oysa hayat ilerledikçe bu basitlik bozulur. Kim olduğumuz değişir, önceliklerimiz değişir, değer verdiğimiz şeyler başka şekillere bürünür. Fakat arkadaşlıklarımız hep aynı kalıyormuş gibi davranırız. Yıllardır tanıdığımız biriyle ilişkimizi sadece “yıllardır tanıyor” olduğumuz için sürdürürüz. Bu sürdürme hâli, çoğu zaman gerçek bir bağdan çok bir alışkanlığa, bir vicdan yüküne, bir geçmiş hatrına dönüşür. Özel ilişkiler bitebilir, kavga edilir, konuşulur, ayrılıklar yaşanır. Ama söz konusu arkadaşlık olduğunda bitiş neredeyse ayıpmış gibi gelir. Oysa ilişkilerin tümü gibi, arkadaşlıkların da bir ömrü olabilir. Bazı ilişkiler bir anıya dönüşmek içindir, bazıları bir dönemi taşımak içindir, bazılarıysa gerçekten uzun soluklu olur. Fakat insanların hayatındaki tüm bağların aynı hızda ve aynı derinlikte ilerlemesini beklemek, gerçekçi değildir.

Özellikle dikkatimi çeken bir nokta var: Arkadaşlığın iyi günle sınandığını çok geç anlıyoruz. Kötü gün dostluğu herkesin alışık olduğu bir şeydir. Kötülükte yakınlaşmak daha kolaydır; acı bizi bağlar, yaralarımız birbirine yaslanır, omuz omuza durmak daha kolay gelir. Ama iyi gün…İşte orası arkadaşlığın gerçek yüzünü gösteren yerdir. Mutluluğumuzu taşıyamayan, başarılarımızı dinlemeye tahammül edemeyen, sevincimiz karşısında sessizleşen, hatta konuyu istemsizce olumsuzluğa çeken insanlar olur. Bu insanlar kötü değildir belki ama artık bizimle aynı yerden bakmıyorlardır. İyi günün kıskançlıkla, kıyasla, iç daraltan bir duyguya dönüştüğü bağlar, adı hâlâ arkadaşlık olsa da içeriği çoktan değişmiştir. Bir ilişkide böyle bir gölge belirdiğinde çoğu zaman ilk önce içimiz daralır, sonra aklımız karışır ama genellikle durup düşünmeyiz. Çünkü “arkadaşlık” kelimesi bu yüzleşmeyi erteleyen sihirli bir perde gibi davranır.

Bir diğer yüzleşme de şudur: Bazı arkadaşlıklar zamanla kısır döngüye dönüşür. Yıllarca aynı şeyleri konuşuruz. Aynı şikâyetler, aynı dertler, aynı hikâyeler… Sanki hayatımız değişmiyormuş gibi, sanki yıllar geçmiyormuş gibi. Bu durum yalnızca o arkadaşlığın tıkandığını değil bazen bizim de kendi içimizde yol alamadığımızı gösterir. Konu hiç değişmiyorsa, duygular hiç yenilenmiyorsa, konuşma her zaman aynı çukura düşüyorsa, o arkadaşlık yerinde sayıyor demektir. Hayat kendi içinde sürekli değişirken ilişkilerin aynı kalması mümkün değildir. Bir yerde tıkanır, durur ve yavaşça solar. Bu soluşu görmek zor olsa da hissetmemek imkânsızdır.

Ve şu da arkadaşlık içinde fark ettiğim bir diğer gözlemim: Partnerlerimize gösterdiğimiz toleransı, nedense arkadaşlıkta göstermiyoruz. Özel ilişkilerde yaşadığımız saygısızlıkları, kırgınlıkları, haksızlıkları konuşuyoruz hatta bazen yıllarca konuşuyor, anlamaya çalışıyor, tolere ediyoruz. Orada gösterdiğimiz sabır, ilişkiyi sürdürmek için harcadığımız emek, verdiğimiz ikinci şanslar… Bunlar bizim “özel hayat” dediğimiz alanda çok doğal karşılanıyor. Ama bir arkadaşımız küçük bir yanlış yaptığında, sesi biraz sert çıktığında, beklentimizi karşılamadığında tepki çok ani olabiliyor. Duvar örmek, ilişkiyi bitirmeye meyletmek, uzaklaşmak… Aslında bu ciddi bir çelişki. Biz arkadaşlığı hayatın en saf, en doğal ilişkisi olarak görürken toleransı en az ona gösteriyoruz. Partnerlerimize sunduğumuz geniş alanı, arkadaşlarımızdan esirgiyoruz. Bu da ilişkileri değerlendirme biçimimizde fark etmeden taşıdığımız bir ikiyüzlülük yaratıyor.

Bir de yıllarca yinelenen şu cümle vardır: “Biz görüşmesek bile kaldığımız yerden devam ederiz.” Bu, kulağa çok romantik gelen ama gerçekte pek karşılığı olmayan bir teselli. Zaman akıyor, insanlar değişiyor, hayatlarımız başka yönlere savruluyor. Duygularımız bile aynı kalmazken bir ilişkinin olduğu yerde beklemesi nasıl mümkün olabilir? Ben de bir dönem bu cümlenin ardına saklanmış bir arkadaşlık yaşadım. Uzun yıllar boyunca neredeyse hiç görüşmediğimiz halde, ikimiz de aynı kolaylığa sığınıyorduk: “Ne olursa olsun, kaldığımız yerden devam ederiz.” Oysa zaman bizi çoktan başka yerlere taşımıştı. Son aradığında önce temkinliydim. Açmak da istemedim, ısrarlı aramalarına kayıtsız kalamadım. Konuşma başladığında aramızda yılların değil başka bir şeyin durduğunu hemen fark ettim. Sorular ardı ardına geldi: “Hayatın nasıl? Neler yapıyorsun? Neler değişti?” Hepsi yüzeyde dolaşan, bilgi edinmeye yönelik sorulardı. Bir insanı özlemek, onun içini merak etmekle ilgilidir ama burada merak yalnızca dış dünyaya, bilgiye yönelmişti. Konuşma, eskisi gibi bir bağ yaratmadı, yalnızca geçmişle yüzleşmenin ve zamanın değişimini görmenin bir yolu oldu. Bu deneyim bana çok net bir şeyi gösterdi: Zaman sadece bizi değil ilişkilerin doğasını da değiştirir. Kaldığımız yerden devam edemeyiz, farklı insanlar olmuşuzdur. Ve bunu görmek, ilişkilerde en zor ama en gerçek adımlardan biridir. Tabi devam edebiliriz de ancak dürüst bir yerden ve birbirimize ilham olabildiğimiz bir yerden elbette devam da edebiliriz. Bu da bir başka güzel ihtimal.

Tüm bu çelişkilerin ardında bir de şu mesele var: Çoğu insan arkadaşlıkları bitirmeyi bilmez. Aşk ilişkilerinde bitiş kültürel olarak çok daha normalleşmiştir; konuşmak, yüzleşmek, sonlandırmak sosyal olarak kabul görür. Fakat arkadaşlıkların bitmesi ayıpmış gibi gelir. Bu yüzden çoğu zaman sessizce uzaklaşırız. Görüşme aralıkları açılır, mesajlar gecikir, buluşmalar ertelenir. Bağı kendiliğinden çözmeye çalışırız. Bu yöntem kolay gibi görünse de iki tarafın da içini tam olarak temizlemez, ne tam bitmiştir ne sürmektedir. Oysa çoğu bağda en onarıcı olan şey konuşabilmektir. “Yollarımız farklılaştı”, “Artık birbirimize iyi gelmiyoruz”, “Bu ilişki bana ağır geliyor”… Bu cümleler yalnızca bir bitişi değil, iki insanın da birbirine duyduğu saygıyı da gösterir. Arkadaşlığı bitirmek bir ihanet değildir, bazen iki insanın da nefes alması için gereken tek dürüstlüktür.

Arkadaşlıkları bitirirken mümkün olduğunca açık ve dürüst olmayı tercih eden biriyim. Sessizce uzaklaşmak yerine konuşarak ayrılmanın daha saygılı olduğuna inanıyorum. Yıllar önce ortaokuldan beri tanıdığım bir arkadaşım ile de böyle bir konuşma yapmıştım. Uzun zamandır birbirimize iyi gelmediğimizi düşündüğümü ve bu arkadaşlığı sürdürmek istemediğimi açıkça ifade etmiştim. Fakat bu açıklık beklediğim gibi karşılanmadı, söylediklerim bir ilişkiyi anlamaya çalışmak yerine kıskançlık ya da kaçınma gibi yüzeysel yorumlarla karşılandı. Oysa insanın aklına başka sorular da gelebilir: Acaba gerçekten artık görüşmek istemiyor olabilir mi? Sohbetimiz eskisi kadar besleyici değil mi? Ben de sıkıcı, tekrara düşen ya da kapalı biri hâline gelmiş olabilir miyim? Kendini tartışmaya hiç açmadan ilk fırsatta suçun karşı tarafa atılması, aslında bir ilişkiyi anlamaya çalışmaktan çok onu hızlı ve rahat bir açıklamayla geçiştirmek demektir. Oysa bazı vedalar, suçlu aramaktan çok iki insanın artık aynı yerden konuşamadığını fark etmesiyle ilgilidir.

Arkadaşlık üzerine düşünürken beni en çok zorlayan durumlardan biri de şu oldu: Bir insanla birebir ilişkide çok iyi anlaşırken aynı kişiyi bir grup içinde gördüğümde bambaşka tavırlar sergileyebildiğini fark etmek. Kalabalık ortamlarda bazı insanlar kendilerini daha farklı bir yerde konumlandırma ihtiyacı hissedebiliyor; daha baskın, daha mesafeli, daha iddialı veya tam tersi daha silik, daha uyumlu görünmeye çalışabiliyor. Bu durumda doğal olarak şu soru beliriyor: “Gerçek olan hangisi?” Çünkü insanlar, farklı bağlamlarda farklı kişilik parçalarını ortaya çıkarabiliyorlar. Bu, insan doğasının karmaşıklığının bir parçası belki ama aynı zamanda arkadaşlıkların güven duygusunu da sınayan bir durum. Birebir görüştüğünde gördüğün sıcaklık, samimiyet ve açıklık; grup dinamikleri içinde kayboluyorsa orada hem o kişinin tutarlılığı hem de ilişkinin gerçekliği üzerine düşünmek gerekiyor.

Bununla bağlantılı bir başka mesele de insanların birbirlerinin arkasından konuştukları halde grup içinde hiçbir şey olmamış gibi davranmaları. Bu iki yüzlülük yalnızca arkadaşlığın niteliğini değil o kişinin kendi içsel bütünlüğünü de sorgulatıyor. Bana göre bir ilişkide en önce kendimizin aynasına bakmak zorundayız: Samimiyetimiz ne kadar sahici? Düşündüklerimizi söyleyebiliyor muyuz? Hissettiğimizi saklamak zorunda kalıyorsak ya da konuşamadıklarımızı başkalarına anlatıyorsak orada hem kendimize hem karşımızdaki insana karşı dürüst olmaktan uzaklaşıyoruz. Çünkü eğer hayatta düşüncelerimizi ve duygularımızı yansıtamayacaksak “gerçek bir kendilik”ten nasıl söz edebiliriz? Arkadaşlık, yalnızca karşımızdakinin kim olduğunu değil, bizim kim olmayı seçtiğimizi de ortaya çıkaran bir ilişki biçimi. Bu nedenle arkadaşlıkta sadakat kadar kendimize karşı dürüstlük de önemli, aksi hâlde ilişki değil yalnızca rolümüz sürüyor.

Tüm bunları düşündüğümde şuna varıyorum: Arkadaşlık bir ömür sürmesi zorunlu bir sözleşme değildir. O, her an yeniden inşa edilen bir ilişkidir. Birbirine iyi geldiği sürece devam eden bir karşılaşmadır. Biten arkadaşlıklar kötü değildir. Kötü olan; içi boşalmış bir ilişkiye tutunmak, yıllardır sadece alışkanlıktan konuşmak, aynı döngüde birbirini tüketmektir.

KEDİLERDEN ÖĞRENDİKLERİM

Hayatın içinde insanın çözmekte zorlandığı tuhaf bir düğüm vardır. Bu düğüm bazen anneyle çocuk arasındaki görünmez bağda, bazen özgürlüğümüzün sınırlarında, bazen de içimizde bir kaybın bıraktığı sessiz sızıda kendini gösterir. İnsan, aklının karmaşıklığıyla övünür ama işler bir noktada içinden çıkılmaz hâle geldiğinde çoğu kez cevabı yine doğada arar.

Heidegger, insanın çoğu zaman ‘‘varlığın gürültüsünde’’ kaybolduğunu söyler. Ben, o gürültü azaldığında insanın kendi hakikatine biraz daha yaklaşabildiğini fark ettim. Ne zaman bir duygunun, bir sorunun ya da içsel bir çatışmanın ortasında sıkışsam gözüm doğaya kayıyor. Bir ağacın dalında, rüzgârın yön değiştirişinde, gün batımının ağır ağır kararan gölgesinde… Ve en çok da bir kedinin yürüyüşünde, bakışında, geri çekilişinde ya da birden yakınlaşan hâlinde buluyorum aradığım cevabı. Belki de doğanın bize en büyük armağanı, hiçbir iddiası olmayan bu sessiz öğretmenlerdir.

Kediler, insanların beklentilerini yüklenmezler. Toplumun biçtiği rollere göre hareket etmezler. Sevilmek uğruna kendilerini feda etmez, onay almak için eğilip bükülmezler. Yalnızca kendileri olurlar. Belki de tam da bu yüzden benim için birer hayvan olmanın çok ötesindedirler, hem bir ayna hem bir rehber hem de bir tür bilgelik kaynağıdırlar.

Bir kediyi izlerken beni en çok etkileyen şey, hayata karşı gösterdikleri radikal dürüstlük. İstedikleri şeyleri yalnızca istediklerinde yaparlar. Bir insanın yıllarca terapilerde öğrenmeye çalıştığı bir şeyi, onlar bir saniyede gösterir: Kendini reddetmeden karşısındakine “hayır” diyebilmek. Doyduklarında tabağın kalanını bırakabilmek, istemediklerinde sevgiye mesafe koyabilmek, huzursuz olduklarında çekip gidebilmek… Ve tüm bunları bir başkasını kırdıklarını düşünmeden yapabilmek. Çünkü bilirler: Kendi varlığını korumak ihanet değildir.

Onlara “nankör” derler ya… Aslında nankörlük değil bu, kendilik sahibi olmak.
Kendimizi tükettiğimiz, ilişkilerde sınır çizmenin suç sayıldığı bir dünyada, bir kedinin bize açıkça şunu söylemesi gibidir: “Ben seni seviyorum ama önce kendimi seviyorum. Benim doğam da bu.” Bu kadar basit bir cümle insana nankörlük gibi gelir, bense buna saygı duyuyorum.

Erich Fromm, sevginin bir sahip olma eylemi değil, bir var olma hali olduğunu söyler. Kediler, birine yaklaşırken bile bu ‘‘var olma hali’’nin saflığını hatırlatıyor: Kendi bütünlüklerini bozmadan temas edebilmeyi.

Kedi annelerini izlediğimde bizim toplumda yıllardır kutsanan ve aynı anda kadınların omzuna yüklenen ağır annelik algısı zihnimde daha belirgin biçimde sorgulanmaya başlıyor. Bir kedi annesi önce yavrusunu korur, kollayıcıdır. Yavrusuna ilk haftalarda gövdesiyle bir dünya yaratır. Ama zaman gelir, yavaşça geri çekilir, ona alan açar, onu hayata bırakır. Yavrusunun mama kabına uzandığı an, gerektiğinde hırlamaktan çekinmez. Çünkü bilir: Hayat, hazır oluşu değil gerekliliği öğretir. Spinoza’nın ‘‘Her şey doğanın zorunluluğundan doğar.’’ cümlesi, kedilerin dünyasına bakınca daha anlaşılır hâle geliyor. Doğadaki annelik modelleri bana şunu düşündürüyor: Sevgi, bazen birine sarılmayı değil, onun kendi yoluna çıkmasını mümkün kılacak mesafeyi açmayı gerektiriyor.

İnsan dünyasında ise bu içgüdü çoğu zaman toplumsal rollerle karışıyor. Ben öğretmenlik yaparken pek çok annenin çocuğunun hayatının her saniyesine dokunma zorunluluğu hissettiğini gördüm: ödevlerde, etkinliklerde, sınavlarda, arkadaşlık sorunlarında… Hatta doğum şeklinden itibaren başlayan bir rekabet vardı, sanki kim en çok fedakârlık yaparsa o “gerçek anne” oluyordu. Ama ben bu fedakârlığın çoğu zaman dayatılmış bir rol olduğunu düşünüyorum. Kadınların kendi varlıklarını ikinci plana atarak yalnızca “anne” olmak zorunda bırakılması, beni hep rahatsız etti. Çünkü her birey, kendi deneyimini yaşamak için burada. Çocuk da, anne de…Hakkında çok şey de bilmediğimiz bu dünyayı birlikte deneyimliyoruz.

Son yıllarda yetişkin olup ilişki kuramayan, özgüveni düşük, sınır çizmekte zorlanan pek çok kişinin yaşadığı sorunların kökünde de bu aşırı koruyucu, nefes aldırmayan annelik modeli yatıyor. Sonra tüm bu meselelerin faturası, terapi odalarında yine annelere kesiliyor. Hem kendini feda et hem duygusal yükü taşı hem de yetişkinliğe geçemeyen bir çocuğun sorunlarının sorumluluğunu üstlen? Bu adil değil.

İşte tam bu noktada, kedi anneleri bize bir şeyler anlatıyor sessizce. Onların bilgeliği çok basittir: Gerçek sevgi, bırakabilmektir. Bırakabilmek acımasızlık değil; hayata duyulan güvendir.

Ben yıllarca hayvanlardan çok korktum. Çocukluğumda siyah kedilerin uğursuzluk getirdiği ile ilgili bir söz duymuştum. Bu inanışı tam olarak anlamasam da içime işleyen bir merak olurdu. Neden uğursuz olsun ki? Bence çok güzel renkleri! Yağmurlu bir gün, bir inşaatın kenarında bulduğum siyah minik kedi ise hayatımda bir dönüm noktası oldu. Üşüdüğünü düşünüp yaklaşmıştım, kimse onu sevmiyordur diye şefkat göstermek istemiştim. Tam o anda tırmalayıp ısırdı. Elim bir anda şişti, rengi sarardı. Hastanede “kuduz olabilir” deyip aşı süreci başlattılar. Çocukluğumun o aşı günlerinde içimde garip bir ikilik vardı: Sevmeye çalıştığım siyah bir kedi bana zarar vermişti. Ama yine de uğursuz değildi. Biliyordum. Korkunun bana öğretilmiş bir refleks olduğunu hissediyordum. Gerçek duygumun sevgi olduğuna inanıyordum.

Yıllar geçti. Korkum tamamen kaybolmadı ama sokak hayvanlarına mama bırakmayı, pencereme kuş yemi koymayı hiç bırakmadım. Bir mekâna hayvan girince huzursuz olur, yaklaşamazdım; bu yüzden kendimi hep yarım bir insan gibi hissederdim. Çünkü biliyordum: Bu korku bana ait değildi. Ve ait olmayan her duygu, insanın içinde bir yabancılık bırakır.

Derken bir gün hayat beni hiç beklemediğim bir yerde bu korkumla barıştırdı: Kuzguncuk’ta, minicik bir yavru kedinin yanında. Adını Mestan koyacaktım sonra. Ölecek hâlde buldum onu. Tedavi ettirdim, Bodrum’a birlikte taşındık. Uçakla gidemeyecek kadar küçüktü; biletimi iptal ettim, araba kiraladım. O kadar kırılgan, o kadar sessiz bir can taşıyordu ki…

Bodrum’daki veterinerin cümlesi hâlâ kulaklarımda: “Bu kedi ya evde kalacak ve ev kedisi olacak ya da özgür olacak. Ama özgür olursa bir gün kaybolabilir, başına bir şey gelebilir. Siz karar verin.” Özgür olacak tabiki, dedim. Hiç tereddüt etmeden…Ve bu seçim, hayatımdaki en büyük derslerden birine dönüştü.

Mestan bahçeye alıştı önce. İstediği zaman çıkan, istediği zaman dönen bir kedi oldu. Zaten dışarıyı çok merak eden ve bahçede uçarcasına koşan bir kediydi. Sabah benimle çıkıp akşam benimle dönen gerçek bir yol arkadaşıydı. Birlikte geçen 2,5 yıl boyunca bana hem sevginin hem özgürlüğün hem de güvenin ne olduğunu gösterdi. Bir hayvanla bağ kurabilmeyi Mestan’la öğrendim. Artık hiçbir hayvana eski tereddütümle yaklaşmıyordum. Bana en güzel hediyeyi verdi Mestan.

Ve bir sabah çıktı, bir daha geri dönmedi. Aylarca aradım onu. Barınakları dolaştım. Afişler astım. İnsanlara sordum. Sosyal medyada duyurular paylaştım. Hatta psikolojik destek alsam mı, diyecek noktaya geldim. Ama yoktu. Hiçbir iz yoktu. Arayışımın bir yerde bittiğini değil bende bir yere dönüştüğünü fark ettim. Bu yokluğun içinde öğrendiğim şey şu oldu: Sevmek, sahip olmak değildir. Bir canlının doğasına saygı duymaktır. Korksak bile özgür bırakabilmektir. Ve kaybı, sevginin doğal bir parçası olarak kabul edebilmektir. Mestan bana şefkati de korkuyu da kaybı da kabullenişi de aynı anda öğretti.

İnsanın bazı duyguları vardır ki onları kontrol etmek yerine anlamaya çalışması gerekir. Çünkü anlamaya çalışmak, insanın kendisine doğru açtığı bir kapıdır. Yakınlık, illaki yan yana durmak değildir. Bir şey, senden uzakta olsa bile sana yakın olabilir; yeter ki sen ona kendi varlığının içinde yer aç.

Kedileri izlerseniz sınır koymayı, özgürlük vermeyi, tutkuyu, fazla sahiplenmeden yaşamayı, kaybın hayatın bir parçası olduğunu ve sevginin en saf hâlinin beklentisizlik olduğunu görürsünüz. Onları izledikçe şunu daha da derinden anlıyorum: Biz insanlar, karmaşıklığımızla övünen ama en temel bilgeliği unutan bir türüz. Oysa doğa, bizim öğretmenimiz. Hayvanlar bizim aynalarımız. Onlara baktığımızda kendi korkularımızı, bağlanma biçimlerimizi, annelik anlayışımızı, özgürlüğe yaklaşımımızı, sınırlarımızı kısacası kendimizi görüyoruz.

Stefan Zweig’ın şu sözünü bugün başka bir yerden duyuyorum: “Ben, kaybetmekten korktuğum her şeyi özgür bıraktım.” Belki de gerçek sevgi budur.

KENDİNİ DOĞURMAK

‘‘Dün benim için oldukça duygulu bir gündü. 17 yıllık öğretmenlik hayatımı belki sonlandırdığım belki de ara verdiğim bir dönemin başlangıcındayım. Avrupalıların “gap year” adını verdikleri bir ara verip kaybolan renklerimi hatırlamaya ve onları bulmaya çabalayacağım. Vites düşürüp an’da kalmaya ve doğayla daha çok buluşmaya çalışacağım.

İnsan hayatında 3 türlü doğum olurmuş. İlki anne karnından, ikincisi 20’li yaşlarda ve üçüncüsü de 40’lı yaşlarda gerçekleşirmiş. İnsan kendini doğurabilir mi? Evet; işte tüm bu sancılar, huzursuzluklar aslında kendimize en çok yaklaştığımız doğum sancılarıymış.

Canım Özgen; hayatı karşılama halini, duygusal gelişimini ve geldiğin versiyonu çok seviyorum. Dilerim ki en büyük itici gücüm olan, beni geliştirmek için sancıyan, huzursuz ve de serseri ruhum beni hiç bırakmasın.

Ve kep atma konusuna gelecek olursak bu konuda ODTÜ’lülerin tavrını seviyorum. Onlar kep atmazlarmış mezuniyetlerinde zira öğrenmenin hayat boyu devam ettiğini düşünürlermiş.

Ruhsal ve mental öğrenme yolculuğumuz daim olsun!’’

Bu yazı çalıştığım son okulun mezuniyet gecesinde paylaştığım instagram postundan. O gün ne kadar heyecanlıysam bugün bu yazıya başlarken de aynı heyecan içindeyim. Ne kadar tutarlı gittiğimi fark ettim bu postu alıntılarken. Söylediğim gibi kaybolan renklerimi aradım, durdum, izledim, doğada çokça vakit geçirdim ve geçiriyorum. Ben yaşadığım her duygunun peşinden cesaretle gitmeyi hep çok sevdim. İstemediğim yerlerde duramadım, istemediğim şehirlerde yaşayamadım, istemediğim ilişkilerde kalamadım. Kalbim ne dediyse aklım ona uygun gerekçeler yarattı hep.

Sabah güne nasıl başladığımız, okulda çalıştığım son sene oldukça dikkatimi çeken ve üzerine düşündüğüm bir konuydu. Adeta zamanla yarışır gibi yataktan fırlayarak uyanmak ve yangından kaçar gibi evi terk etmek, kör karanlıkta yola çıkmak ve bunun üzerine yol boyunca düşünmek aslında güne 2 mg felsefeyle başlamamı sağlıyordu. Okuldan çıktığımda ne spor yapacak mecalim ne de kitap okuyacak hevesim kalıyordu. Üstelik ben bekardım, evli olan kadın meslektaşlarımı şaşkınlıkla izliyordum. Bunu sorgulayan sadece ben olamazdım. Bu eksikliği sadece ben hissetmiş olamam. Bir şeyler baştan aşağı yanlıştı ve sanki hepimiz narkoz etkisinde yaşıyorduk. Ben müzik yapmayı, film izlemeyi, kitap okumayı özlemiştim. Spora vakit ayırmak, hobilerime yönelmek, güne sakince başlamak ve derslerimi koşmadan anlatmak istiyordum. Hayata gelme amacımız biraz da bunlar olmalıydı sanki.

Bir şeyden, bir yerden ya da birilerinden uzaklaştıkça kendimize yaklaştığımızı bilmiyordum. Her eylemim beni biraz daha kendime yaklaştırdı, çokça insanı benden uzaklaştırdı. Belki de hayatımın hiçbir döneminde bu kadar azalmamıştım. Azaldıkça ruhumun sesini daha çok duydum. Samimiyetsiz bir çoğunluğun içinde rol yapmak hep çok zor geldi. Diplomasiyi iyi bilmek bir meziyet miydi? İnsanların birbirinin arkasından konuşup yüzlerine gülebildiği yerlerde sadece ben bulunmuş olamam. Bu anlara tanıklık etmek, bir tek beni huzursuz etmiş olamaz. Dürüstlük sadece karşımızdaki insana sergilediğimiz bir tavır değildi elbette. Kendimize karşı da dürüst olabildiğimizde eylemlerimiz, anlam kazanır. Dürüstlük, bence insanın kendine gösterdiği bir öz saygı biçimi. Ruhumuzun hissettiği ile davranışlarımız örtüşmediğinde yeterince özgür bir birey olur muyuz acaba?

Enerji Tıbbı adında bir kitap okumuştum; tüm hastalıklarımızın ruhsal boyutta başladığını yazıyordu. Kendi bedenim ve duygularım üzerinden test ettiğimde şaşırtıcı biçimde örtüştüğünü görmek bakış açımı çok değiştirdi. Ağrılarımız, alerjilerimiz ve hatta fazla kilolarımız bile ruhumuzun sessizce dile geliş biçimleri olabilir miydi? Olumsuz duygulara eğilip onların geçip gitmesine alan açtığımızda beden bundan eskisi gibi etkilenmiyordu sanki. Hep iyi hissedemezdik, kötü hissettiğimiz anları yok sayıp onları dinlemediğimizde beden sıkışıyordu sanki. Neden bize hep iyi hissetmemiz gerektiği aşılandı ki? Kötü de hissedemez miydik? Sanki kötü hissetmek bir beceriksizlik, bir uyumsuzlukmuş gibi pazarlandı bize. Ve tüm bunlar içimizdeki ruhla olan bağlantımızı koparmak içindi sanki. O kadar uzaklaştık ki kendimizden artık kim olduğumuzu bile bilmeden yaşıyoruz adeta. Hastalandığımızda ilaçlara sarılıp içimizdeki sesi iyice boğuyoruz. Düşünüyorum da kendi sesini hiç duymamış, duyamamış ve bu dünyadan göçüp gitmiş olmak bir ruh için ne acı bir deneyim olmalı.

Hepimizin içinde konuşan bir ben var. Adına ruh da diyoruz. En çok da çocukken konuşan o ruh; biz büyüdükçe susuyor, susturuluyormuş meğer. Yaşam denilen yolculukta asıl marifet, o ruha kulak verip hep çocuk kalabilmekmiş. İç sıkıntısı dediğimiz şey belki de ruhumuzun bize fısıldadığı anlardır; belki oraya eğilmemiz gerekiyordur. Belki içimizdeki boşluğun nedeni de tam da bu yüzdendir. İnsanlar, hayatları boyunca içlerinde hissettikleri o tarifsiz boşluğu doldurmanın yollarını arar. Kimisi bu boşluğu sevgiyle kapatmaya çalışır: Bir aile kurar, dostluklar inşâ eder ya da birine âşık olur. Kimisi ise başarıyı bir tamamlanma olarak görür: Kariyerinde yükselmek, büyük hayallerine ulaşmak için çabalar. Ancak çoğu zaman bu kişilerin sızıları tam olarak geçmez. Anlayamazlar, neyle doldururlarsa doldursunlar boşlukları peşlerini bırakmaz. Belki de bu arayışları, insanın kendini anlamasına olan derin ihtiyaçtan doğar. Bu durum, hayat denen yolculuğumuzun sadece dış dünyaya değil kendi iç dünyamızla da ilgili olduğunun yegâne ispatıdır.

Doğum dediğimiz şey, sadece anne karnından değildir elbette. 20’li yaşların ortaya çıkardığı ruhu hepimiz hissetmişizdir. Orda da bir doğum gerçekleşir ve aslında o heyecan, o enerji o kadar yüksektir ki her şeyi yapabilmeye yetkin hissttiğimiz yaşlardır. Günlerce uykusuz kalabilir, her şeyi yapmak isteyebilir, tutkularımızı tüm hücrelerimizde hissedebiliriz ama hayat deneyimimiz az olduğu için bana hep heba olan bir enerji gibi gelir o zaman dilimi. Bir filmde geçiyordu: ‘‘Gençlik, gençliğin elinde heba oluyor.’’ diye.

Sonra hayatla tanışırız, para kazanmamız gerekiyordur ve bir işe gireriz. Belli bir zaman diliminde bir bina içinde olmamız gerekiyordur. Gün, o binadayken doğar ve yine biz o binadayken batar. Yemek yeme hızımız artmıştır, tuvaletimizi bile zaman zaman tutmak zorunda kaldığımız bir garip telaş içinde çalışırız. Neden kendimizi bu kadar kaptırırız, çevremizdeki insanlara mı uyumlanırız yoksa işler çok mu fazladır? Dünya işleri daha az zaman diliminde bitebilir aslında, der iç sesimiz ama ortam o kadar gürültülüdür ki biz o iç sesi çok cılız bir şekilde duyarız. Emeğimizin karşılığında bize bir para verilir, bu parayı nereye ve nasıl harcayacağımız da yine aslında kendimize olan saygımızın işaretidir. Çeşitli borçlara girip hiç ait olmadığımız bir yaşam biçimine dahil olma hevesinde de olabiliriz, ruhumuza alan açıp onu sonraki zorlu çalışma koşullarına hazırlayacak molalar da verdirebiliriz. Ama oyunun kendisinde bir sorun vardır, bunu derinde bir yerde hissederiz. Çok kısa anlarda, çok kısa hislerde, olmadık yerlerde bizi yoklar bu his ama üstünde durmaz, hızlıca geçeriz. Çünkü konfor alanı zannettiğimiz ama aslında sadece bize tanıdık gelen o yerden çıkmak çok ürkütücü gelir.

Belki de ilk hayal kırıklığı, ilk depresyon, ilk kandırılmışlık hissi…Bilmiyorum sizinki nasıldı ama benim iş hayatıyla tanışmam ve hissettiklerim bu şekilde oldu. Hayalini kurduğum memleket bu değildi, hayalini kurduğum iş ortamı bu değildi, hayalini kurduğum şartlar bu değildi. Ben bunun için mi okumuştum?

İstanbul’da yaşadığım dönem benim için unutulmazdır. İstanbul, İstanbul’dur. Her detayıyla özel ve güzeldir. Uzun bir süre Mecidiyeköy’deki küçük çatı katımdan çıktığım her adımda şehrin ritmini, araçların uğultusunu, insanların aceleci adımlarını hissederdim. Ali Sami Yen’de maç olduğunda her yer köfte kokardı. Sokak lezzetlerini asla es geçmezdim. Pis beslenmeyi çok severdim. Midyeci, pilavcı her birini tanırdım. Mesela evde yediğimiz pilava ketçap mayonez sıkmazken nedense o dışarda yenilen pilava bunlar sıkılırdı ve öyle yenilirdi. Sanki bu fotoğrafın içinde olmayı seviyordum. Keşmekeşi de seviyordum.

Her bunaltıcı günün sonunda Beşiktaş’a doğru yürürdüm. Bu yürüyüşler ruhumun sakinleştiği ve tüm koşulları daha çekilebilir hale getiren bir ilaç olurdu. Kaldırım taşlarının pürüzünü ayaklarımda, Boğaz’ın tuzlu, nemli kokusunu soluğumda hissederdim. Hızımı alamayıp devam ettiğimde küçük bir kahve molası verirdim, en sevdiğim yer: Bebek Kahvesi. Çayın rengini de, bardağın sıcağını da hâlâ hatırlıyorum. Kulaklarımda martı sesleri, gözlerimin önünde Boğaz…Nemle karışık iyot kokusu, teknelerin hafif dalgalanması ve rüzgarın saçlarıma dokunuşu, ruhuma iyi gelen bir senfoni gibiydi. Kahve sonrası Emirgan’a devam ettiğimde yol boyunca balık tutanlar, koşanlar, yürüyenler olurdu. Selam verir, selam alırdım. Küçük bir nezaket dalgası gibiydi Boğaz hattı. Şehrin kabalığını burda hissedilmezdi ve nezaket bulaşıcı bir dalgayla herkese yayılırdı. Aslında İstanbul’da her noktanın farklı bir karakteri vardır ve ben Boğaz hattında ruhumu hep özgür hissederdim. Sanki göğüs kafesim genişlerdi orada. Boğaz’a olan şükranımı bir dövme ile taçlandırdığım da olmuştu.

Bir gün İstanbul’un çok sıcak olduğu bir yaz gecesi balık tutumaya Emirgan’a gitmiştim. Günü orda doğurmak müthişti. Boğazın bir yanında gün doğuyor bir yanında gece hüküm sürüyordu. Sonra yırtıcılar işe gitmek üzere uyandılar ve ortam hareketlenmeye başladı. Ben de eve dönmek üzere yola koyuldum ve bir şekilde alışveriş merkezine girmem ve bir şey almam gerekiyordu. O gün anladım alışveriş merkezlerindeki ışıkların, sesin ve enerji akımının ruha verdiği eziyeti. Özellikle öyle bir sabahtan çıkıp o binaya girmek aradaki farkı çok net gözlerimin önüne sermişti. İnsanlar bu eziyetin hiç farkında değil gibiydi. Bazı mağazaların ışıkları insanı kör edebilecek şiddetteydi. Aslında hep öyleydi ama doğanın içinden çıkıp tanıklık etmek, bu gerçeği daha belirgin kılmıştı. Bu yürüyüşler ve gözlemler ruhuma çok iyi geldi, zihnimi açtı, bana doğanın ve hareketin insan vücuduna ne kadar iyi geldiğini öğretti.

35’imde Bodrum’a taşındım. Bodrum’un en prestijli okulunda çalışacağım için çok mutluydum. İstanbul trafiğinden çıkmak büyük bir nimetti; ruhum nefes almaya başlamıştı. Gördüğüm renkler, aldığım nefes, hayatın temposu… Hepsi bambaşka. Konuşma hızım, araba kullanışım, yolda yürüyüşüm değişti. İlk başta trafikte kendimi haydut gibi hissediyordum; insanların yavaşlığı sinirimi bozuyordu. Sonra fark ettim ki benim tempon doğru değilmiş. Vites düşürmeye başladım, an’da kalmayı öğrendim. Gökyüzünü görmek, her an şükretmek… Bir süre sonra bir deliliğe dönüştü hislerim. Yolda denk geldiğim kirpi, domuz ya da kaplumbağa, kayan bir yıldız, bahçeye dalan inek sürüsü, limon ve kumkuat ağaçlarının kokusu, begonviller, kediler, köpekler, çeşit çeşit kuş sesleri, palmiyeler, birlikte yüzdüğüm balıklar… Her şey, bir mutluluk sebebiydi. Bodrum bana hayat, insan ilişkileri ve iş yaşamı konusunda farkındalıklar getirdi. Ruhumun bulduğu çatlaktan sızmasına alan açtı; 17 yıllık öğretmenlik yolculuğuma bir okul çatısı altında devam etmek istemeyişime de…

40’lı yaşların hep bahsedilen aydınlanmasını mı yaşıyordum bilmiyorum. Bu farkındalıklar hep bir zorlanma sonrasında mı geliyordu acaba? Anlamaya çalıştığım ve hâla çözemediğim çokça şey var. Bazı sorular belki de hiç cevap bulmayacak. Buna ‘‘yaşamak’’ diyoruz. Gökyüzü her zaman güneşli olsaydı belki de güneşi hiç sevmeyecektik. Her şey zıddıyla güzel. Hiçbir mevsim kalıcı olmadığı gibi duygularımız da kalıcı değil. Unutabiliyoruz bazen bunu.

Şimdi kendi kurduğum alanda, ruhumun istediği yönde esiyorum. Çevremde istemediğim hiçbir kişi, nesne ya da zorunluluk yok. Hoşuma gitmeyen bir durumu, kişiyi gözümün önünden kaldırabiliyorum. Bu his, kazandığım paradan daha kıymetliymiş. Özgürlük, her istediğini yapabilmekten çok, istemediğin hiçbir şeyi yapmamakla ilgiliymiş.

Page updated

Google Sites

Report abuse